Şehirler insanlara benzer; onların da bir ruhu, bir karakteri, hikâyeleri ve zamanla değişen yüzleri vardır.
Ve Şehirlerin kalbi vardır. O kalp bazen bir caddede, bazen bir meydanda, bazen de insanların buluştuğu, alışveriş yaptığı, selamlaştığı çarşısında atar. Çarşılar sadece ticaretin yapıldığı yerler değildir. Buralar şehrin hafızası, sosyal hayatının merkezi, ekonomisinin can damarı ve insanlarını birbirine bağlayan ortak yaşam alanlarıdır. Her yerinde insan vardır.
Şehrimiz için de çarşı, bugüne değin sıradan bir ticaret alanından çok daha fazlası olmuştur. Yıllar içinde oluşmuş şehir kültürüyle Adıyaman’ın ortak hafızasının önemli bir parçasıdır.
6 Şubat depremleri bu hafızaya ağır bir darbe vurdu. Çarşı yıkıldı, iş yerleri zarar gördü, esnafımız dağıldı, ticaret durma noktasına geldi. Ekonomik ve sosyal hayat büyük ölçüde sarsıldı.
Depremin hemen ardından gündeme getirilen Çarşı Projesi, bu nedenle Adıyaman için sıradan bir yeniden inşa çalışması değildi. Şehrin merkezini yeniden ayağa kaldıracak, ticari hayatı canlandıracak, yeni bir şehir vizyonu ortaya koyacak önemli bir fırsattı. İnsanlar bu projeye umut bağladı.
Ancak aradan geçen zaman, yaşanan belirsizlikler ve uygulamadaki sorunlar bu büyük beklentiyi karşılayamadı. Proje kamuoyuna yeterince anlatılamadı. Haliyle bilgi kirliliği oluştu. Vatandaşların bir kısmı mağduriyet endişesinden, bir kısmı bilmediklerinden, bir kısmı da maksatlı olarak karşı çıktı. Aleyhte organize işlere girildi. Bu ve başka sebeplerden ötürü çarşı projesi akamete uğratıldı.
Bugün ortaya çıkan manzara, Adıyaman'ın merkezinde çözüm bekleyen ciddi bir şehircilik meselesidir. Bir tarafta yeni yapılan binalar, diğer tarafta yıkıntılar, boş alanlar ve eski yapıların oluşturduğu görüntü... Bir tarafta ticaretini sürdürmeye çalışan esnaf, diğer tarafta müşterisini ve eski hareketliliğini kaybetmiş sokaklar...
Dahası, mesele yalnızca görüntü kirliliği veya tamamlanmamış binalar da değildir. Çarşının canlanamaması; esnafın gelirini, istihdamı, şehir ekonomisini, sosyal ilişkileri ve şehir merkezinin geleceğini doğrudan etkilemektedir.
Peki, şimdi ne olacak?
Bence artık geçmişteki projenin neden yapılamadığını tartışmanın ötesine geçerek yeni bir yol haritası oluşturmanın zamanı çoktan gelmiştir.
Çarşı Projesi'nin bugünkü durumuyla devam etmesi mümkün değilse, Adıyaman'ın ihtiyaçlarına, mülkiyet yapısına ve toplumsal beklentilerine, şehrin kültürüne uygun yeni bir proje veya projeler geliştirilmelidir. Burada önemli olan projenin şehre ne kazandıracağı, insanları ne ölçüde memnun edeceği ve ne kadar uygulanabilir olduğudur. Hatta şehri geleceğe ne ölçüde taşıyacağıdır.
Adıyaman'ın ihtiyacı, çarşıyı yeniden yaşayan bir merkeze dönüştürecek ve şehri bütün olarak değerlendiren bir şehircilik anlayışıdır.
Yeni proje, yalnızca betonarme yapıların yükseldiği bir alan oluşturmamalıdır. İnsanların yürüyebildiği, rahatça alışveriş yapabildiği, dinlenebildiği, buluşabildiği, kültürel ve sosyal etkinliklere katılabildiği bir şehir merkezi tasarlanmalıdır.
Geniş ve düzenli yaya alanları, otopark çözümleri, ulaşım bağlantıları, yeşil alanlar, meydanlar, sosyal yaşam noktaları ve ticari faaliyetleri destekleyen düzenlemeler bir bütün olarak düşünülmelidir. Geleneksel çarşı kültürü korunurken modern şehircilik anlayışının imkânlarından da yararlanılmalıdır.
Çünkü çarşıyı yaşatan yalnızca dükkânlar değildir. İnsan hareketliliği, güvenli ve erişilebilir sokaklar, sosyal etkileşim, kültürel değerler ve ekonomik canlılıktır.
Bu işin en önemli şartı ise ortak akıldır.
Çarşı gibi şehrin tamamını ilgilendiren bir konuda kararlar birkaç kişinin veya kurumun bakış açısıyla şekillenmemelidir. Ki depremden sonraki planlamada bu hataya düşüldü. Belediye, valilik, ilgili bakanlıklar, milletvekilleri, meslek odaları, ticaret erbabı, mülk sahipleri, sivil toplum kuruluşları, üniversite, mimarlar, şehir plancıları ve vatandaşlar aynı masa etrafında buluşmalıdır.
Herkesin fikrini ifade edebildiği, itirazların dinlendiği, beklentilerin değerlendirildiği ve ortak bir zeminde uzlaşmanın arandığı katılımcı bir süreç işletilmelidir.
Daha önce de defaatle dile getirdiğimiz gibi çarşının geleceği yalnızca mülk sahiplerini değil, bütün Adıyaman'ı ilgilendiriyor. Çünkü çarşı canlanırsa esnaf kazanır, istihdam artar, şehir ekonomisi hareketlenir, sosyal hayat güçlenir. Çarşı canlanırsa şehir merkezi yeniden insanların buluşma noktası olur. Çarşı canlanırsa kazanan Adıyaman ve insanımız olur.
Bu nedenle yeni proje, sadece bir inşaat ve imar meselesi olarak görülmemelidir. Bu, aynı zamanda bir ekonomik kalkınma, sosyal iyileşme ve şehir kimliğini yeniden oluşturma meselesidir.
Unutulmamalıdır ki depremde yıkılan bir şehri yeniden ayağa kaldırmak, yalnızca eski binaların yerine yenilerini yapmak değildir. Asıl mesele, insanların yeniden o şehre inanmasını, bağlanmasını, sokaklarında güvenle yürümesini, çarşısında alışveriş yapmasını, esnafın geleceğe umutla bakmasını sağlamaktır.
Yapılması gereken en önemli şey, Adıyaman'ın bütün dinamiklerinin bir araya gelerek şu soruya birlikte cevap aramasıdır:
Nasıl bir çarşı, nasıl bir şehir ve nasıl bir gelecek istiyoruz?
Bu soruya ortak bir cevap verebilmeyi başarmalıyız.
Çünkü Adıyaman'ın artık yarım kalmış projelere, ertelenmiş umutlara ve belirsizliğe değil; ortak akılla hazırlanmış, insanı merkeze alan ve kararlılıkla hayata geçirilen yeni bir vizyona ihtiyacı var.
Büyüyen şehir, değişen şartlar farklı cazibe noktaları oluştursa da çarşı yeniden kurulmalı. Şehir yeniden canlanmalı. Adıyaman yeniden kendi merkezinde buluşmalı.
Son söz, bir şehri yeniden kurmak mümkündür; önemli olan o şehre yeniden ruh, kimlik ve umut kazandırmaktır.
Not: Geldiğimiz noktada şehrimizin durumu ve geleceği bağlamında umutları kıran, beklentileri boşa çıkaran ve bizleri sükûtu hayale uğratan çok şeyler yaşansa da son bir çırpınış olarak umutla bakmak istedim. İnsanlarda geleceğe dair en ufak bir umut kırıntısı varsa bu yeşertilmeli.