İtibar artık sadece insanların yüz yüze ilişkilerinde kazanılan bir değer değil. Bugün itibarımızın önemli bir kısmı dijital dünyada oluşuyor. Hakkımızda ne söylendiği kadar, internette hakkımızda ne görüldüğü de önem taşıyor.
Eskiden insanın itibarı yaşadığı yerdeydi. Mahallesinde, köyünde, çalıştığı işyerinde, arkadaş çevresinde… Bir insan bulunduğu yerde itibarını kaybettiğinde önünde yine de bir seçenek vardı: Gitmek.
Başka bir şehre taşınabilir, yeni bir işe başlayabilir, yeni insanlarla tanışabilir ve geçmişinden uzaklaşarak kendisine yeni bir hayat kurabilirdi. Onu tanıyan insanlar geride kalır, yeni çevresinde kendisini yeniden anlatma fırsatı bulurdu. Kısacası insan, sosyal çevresini değiştirerek bir anlamda yeniden başlayabilirdi.
Bugün ise işler değişti.
Artık insan nereye giderse gitsin geçmişi de onunla birlikte gidiyor. Çünkü cebimizde taşıdığımız telefon, yalnızca iletişim aracımız değil; aynı zamanda geçmişimizin, fotoğraflarımızın, düşüncelerimizin ve bıraktığımız izlerin arşivi.
Bir insanı tanımadan önce adını internette aratıyoruz. Sosyal medya hesabına bakıyoruz. Fotoğraflarına, paylaşımlarına, hakkında yazılanlara göz atıyoruz. Bazen yıllardır tanıdığımız bir insan hakkında edindiğimiz kanaati, internette gördüğümüz birkaç paylaşım değiştirebiliyor.
Üstelik dijital dünyada gördüğümüz görüntünün her zaman gerçeğin tamamı olmadığını da biliyoruz.
Bir tartışmanın birkaç saniyelik görüntüsü düşünün. Olayın öncesini bilmiyoruz, sonrasını bilmiyoruz. Kim haklı, kim haksız bilmiyoruz. Ama video sosyal medyaya düştüğünde herkesin bir fikri oluyor. Yorumlar başlıyor, insanlar hüküm veriyor. O birkaç saniyelik görüntü, belki de o insanın yıllarca oluşturduğu itibarın önüne geçiyor.
Daha kötüsü, insan değişse bile o görüntü değişmiyor.
İnsan hatasını fark edebilir, kendisini düzeltebilir, yıllar içinde bambaşka birine dönüşebilir. Fakat internet, onun eski halini saklamaya devam ediyor.
İşte dijital dünyanın en önemli meselelerinden biri burada ortaya çıkıyor:
İnsan değişebiliyor ama dijital hafıza kolay kolay değişmiyor.
Eskiden bir insan hakkında çıkan bir söylenti mahallede kalırdı. Bir süre konuşulur, sonra başka bir konu gündeme gelir ve unutulurdu. Şimdi ise yanlış bir bilgi bile birkaç saat içinde binlerce kişiye ulaşabiliyor.
Gerçek sonradan ortaya çıksa bile ilk izlenimi tamamen silmek kolay olmuyor.
Bu nedenle dijital çağda itibar kazanmak zor, kaybetmek ise çok kolay.
Üstelik artık sadece tanıdığımız insanların değil, hiç tanımadığımız insanların da hakkımızda fikir sahibi olabildiği bir dünyada yaşıyoruz.
Sokakta yürürken bir kameranın görüntüsüne girebiliriz. Bir toplantıda, düğünde, okulda veya bir etkinlikte bir başkasının telefonuna kaydedilebiliriz. Bazen kendi yaptığımız bir paylaşımın nerelere kadar ulaşacağını bile bilmiyoruz.
İşte bu durum, insanın kendisini sürekli görünür hissetmesine neden oluyor.
Belki de “Herkesin birbirini gördüğü bir dünya” denilen şey tam olarak budur. İnsan her an izlendiğini düşünerek davranışlarını kontrol etmeye başlıyor. “Biri görür mü?”, “Biri kaydeder mi?”, “Ya internete düşerse?” düşüncesi hayatımızın bir parçası haline geliyor.
Fakat dijital dünyanın sadece olumsuz tarafına bakmak da doğru değil.
Bugün daha önce sesi duyulmayan insanların kendisini anlatabileceği büyük bir alan var. Küçük bir esnaf sosyal medya sayesinde müşterilerine ulaşabiliyor. Bir öğretmen hazırladığı bir içerikle binlerce öğrenciye ulaşabiliyor. Bir sanatçı eserini dünyanın farklı yerlerindeki insanlara gösterebiliyor. Bir vatandaş yaşadığı bir sorunu sosyal medya aracılığıyla ülkenin gündemine taşıyabiliyor.
Yani aynı dünya hem itibarı yok edebiliyor hem de itibar kazandırabiliyor.
Mesele biraz da bizim orada nasıl bir iz bıraktığımızla ilgili.
Çünkü artık herkesin bir dijital geçmişi var. Bugün önemsemeden yazdığımız bir cümle, yıllar sonra karşımıza çıkabilir. Bugün sıradan gördüğümüz bir fotoğraf, yarın bizi tanımayan birinin hakkımızda karar vermesine neden olabilir.
Belki de bu yüzden dijital çağda kendimize şu soruyu daha sık sormamız gerekiyor:
“Ben internette nasıl bir iz bırakıyorum?”
Eskiden insan itibarını kaybettiğinde başka bir yere gidip yeni bir hayat kurabilirdi. Bugün şehir değiştirmek yetmiyor. Çünkü internet bizimle birlikte geliyor.
Bu anlamda dijital dünya bizi biraz da “yersiz yurtsuz” bırakıyor.
Nereye gidersek gidelim, geçmişimiz peşimizden geliyor.
Artık insan yalnızca yaşadığı hayatla değil, dijital dünyada bıraktığı izlerle de hatırlanıyor.
Eskiden itibarımızı mahalle bilirdi.
Şimdi internet biliyor.
