Milletin, yani halkın demokratik yollarla seçtiği kişilere mebus ya da milletvekili denir. Tabi bu tanım kapsamlı bir tanım değildir. Geniş anlamda milletvekili (mebus) tanımı şu şekildedir: Seçme ve seçilme hakkına sahip milletin, yani halkın oylarıyla (reyleriyle) seçilme usulüyle Türkiye Büyük Millet Meclisi'nde (TBMM) yasama (kanun çıkarma, kanun yapma), denetleme ve temsil etme görevlerini 5 yıl gibi bir süreyle yerine getiren milletin, vatandaşın ve halkın temsilcisine milletvekili denir. Asıl görevleri; kanun teklifinde bulunmak, devletin ve hükümetin bütçe işlerini görüşmek ve takip etmek, Bakanlar Kurulunu ve bu kurulun üyelerini takip etmek ve denetlemek ile tüm vatandaşların sorunlarını, dertlerini, sıkıntılarını ve diğer durumlarını TBMM gündemine taşıyarak çözüm bulmaktır.
Milletvekillerinin yapması gereken iş, işlem, görev ve yetkileri genel olarak şöyle sıralanabilir:
Bunların en önemlisi yasama faaliyetleridir. Bu faaliyet yetkisi Türk Milleti adına, Türkiye Cumhuriyeti vatandaşları adına Türkiye Büyük Millet Meclisi'ne kanun hazırlamak, bu kanunları teklif yöntemiyle TBMM’ye sunmak, yürürlükte olan kanunları ihtiyaç dahilinde değiştirmek veya geçersiz kılmak ya da iptal etmektir. Bir diğer görevi de denetim (denetleme) yetkisini kullanmaktır. Hükümet üyelerini, yani Bakanlar Kurulu'nu ve kurul üyeleri olan bakanları yazılı soru ve sözlü soru (2017 anayasa değişikliği ile bu usul kaldırılmıştır) önergeleriyle, bakanları ve hükümeti denetlemektir. Başka görevleri de devletin, hükümetin gelir-gider işleri olan bütçe görüşmeleridir. Milletvekilleri, devletin gelir ve giderlerini inceleyen bütçe kanun tasarılarını TBMM’de görüşmek, istişare etmek ve bunun sonucunda kabul etmek ya da reddetmek için görev alırlar. Milletvekili, halkın ve vatandaşın sorunlarını ve taleplerini TBMM’nin genel kurul kürsüsünde dile getirmek, seçim çevresindeki vatandaşlarla iletişim kurmak gibi sorumlulukları yerine getirerek temsil ve toplum nabzı görevini yerine getirmekle de yükümlüdür. Vekiller, "uluslararası antlaşmalar" dediğimiz milletlerarası antlaşmaları ve sözleşmeleri onaylanmasını ve yürürlüğe girmesini uygun bulmak koşuluyla iş ve işlemlerde görev alırlar. Yukarıda belirttiğimiz gibi milletvekilleri 5 yıllığına bu iş ve işlemleri yapmaya yetkilendirilir. Yasalarımıza göre 18 yaşından gün almış her Türkiye Cumhuriyeti vatandaşı milletvekili seçilme hakkına sahip olur (2017 anayasa değişikliği ile seçilme yaşı 25'ten 18'e indirilmiştir). Türkiye Büyük Millet Meclisi (TBMM) milletvekili sayısını 600 olarak belirlenmiştir.
Kısaca milletvekillerinin sorumlu oldukları görevleri şöyle özetleyebiliriz: Milletvekilleri bağlı oldukları TBMM’nin görev ve sorumluluklarını yerine getirmekle yükümlüdürler. Bu yükümlülükler; kanunları koymak, bu kanunları şartlara göre değiştirmek ya da yürürlükten kaldırmak; bakanları ve Bakanlar Kurulu'nu iş, işlem ve görevleri kapsamında denetlemek ve takip etmek; bu kurula bazı konularda kanun hükmünde kararname çıkarma yetkisi vermek; bütçeyi ve kesin hesap kanun tasarılarını istişare etmek ve kabul etmek; ihtiyaç dahilinde para basılmasına izin vermek ve savaş ile ilgili milli savunma kararları vermek; ayrıca uluslararası antlaşmaların onaylanmasını ya da reddedilmesine karar vermek; ülke genelinde kapsamlı ya da dar çerçevede genel ya da özel af kararlarının uygulanmasına izin vermek vekillerin görev tanımları arasındadır.
Tüm bu genel ve akademik bilgilerden sonra gelelim vilayetimiz olan Adıyaman’a! Bilindiği üzere Adıyaman 1954 yılında il (vilayet) oldu. Adıyaman il olduğundan beri TBMM’ye temsilci göndermiştir. Bu zaman diliminde il olarak TBMM'ye gönderdiğimiz milletvekili sayısı dönemlerin durumuna göre, zamanın şartları ve koşullarına göre farklılık göstermekle birlikte takriben 4 ile 5 arasında olmuştur. 1957'den günümüze kadar geçen sürede, yani 1 Kasım 1957 - 25 Mayıs 1960 yılları arasındaki genel seçimi dediğimiz XI. Dönem (11. Dönem)’den bu yana toplamda 70–80 civarında farklı kişi ilimizde milletvekilliği yapmıştır. Türkiye Büyük Millet Meclisi'nin 11. döneminden beri, yani 1957’den bu yana şehrimizi temsil eden milletvekilleri ve senatörler kimlerdir? Ne zaman, hangi partide ne kadar süre görev yapmışlar ve ne hizmet ve icraat(!) yapmışlar, bir de buna bakalım.
TBMM’nin 11. Dönem 1957 Türkiye genel seçimleri ile seçilen ve 1 Kasım 1957 - 25 Mayıs 1960 tarihleri arasında TBMM’de görev yapmış milletvekillerimizin sayısı 5’tir. Bu milletvekillerimiz Demokrat Parti (DP) listesinden seçilen Şefik SAN, Sait AĞAR, Mehmet Sırrı TURANLI, Ali YAŞAR ve Gani GÜRSOY’dur. Mehmet ÖZBAY da 6 Ocak 1961 ile 24 Ekim 1961 tarihleri arasında TBMM Temsilciler Meclisi'nde Adıyaman’ı temsil etmiştir.
TBMM’nin 12. Dönem milletvekili seçimlerinde, yani 1961 Türkiye genel seçimleriyle seçilen ve 25 Ekim 1961 - 10 Ekim 1965 yılları arasında TBMM’de temsil hakkı kazanan 4 milletvekilimiz şunlardır: Mahmut DENİZ ve Mehmet ÖZBAY Cumhuriyet Halkı Partisi(CHP)’den seçilmişlerdir. Ali Avni TURANLI ve Mehmet Arif ATALAY da Yeni Türkiye Partisi (YTP)’den seçilmişlerdir.
TBMM’nin 13. Dönem 1965 Türkiye geneli milletvekili seçimleriyle seçilen ve 22 Ekim 1965 - 12 Ekim 1969 yılları arasında TBMM’de temsil görevi alan 4 milletvekilimizin listesi şu şekildedir: Adalet Partisi (AP)’nden Ali Avni TURANLI ve Mehmet Arif ATALAY, Cumhuriyet Halk Partisi (CHP)’den Nazım BAYILLIOĞLU, Yeni Türkiye Partisi (YTP)’den Süleyman Arif EMRE seçilmişlerdir.
TBMM’nin 14. Dönem 1969 Türkiye genel seçimleri sonucunda milletvekili hakkını kazanan ve 22 Ekim 1969 - 14 Ekim 1973 tarihlerinde TBMM’de 4 milletvekili olarak görev yapmışlardır: Mehmet Zeki ADIYAMAN Adalet Partisi (AP)’den, Kamil KIRIKOĞLU ve Yusuf Ziya YILMAZ Cumhuriyet Halk Partisi (CHP)’den, Ali Avni TURANLI da bağımsız olarak seçilmişlerdir. Böylece Adıyaman’ın bağımsız olarak seçilen ilk milletvekili Ali Avni TURANLI olmuştur.
TBMM 15. Dönem seçimlerinde Adıyaman milletvekilleri şunlardır. Bu vekiller, 1973 Türkiye milletvekilliği genel seçimleri sonucunda seçilmiş ve 24 Ekim 1973 - 5 Haziran 1977 tarihlerinde TBMM’de Adıyaman’ı temsilen 4 kişi olarak görev yapmışlardır: Cumhuriyet Halk Partisi (CHP)’den Kemal TABAK ve Ramazan YILDIRIM, Adalet Partisi (AP)’den Halil AĞAR, Millî Selamet Partisi (MSP)’den Abdurrahman ÜNSAL’seçilmişlerdir.
TBMM 16. Dönem seçimlerinde, yani 1977 Türkiye genel seçimlerinde seçilen ve 13 Haziran 1977'den 1980 yılında gerçekleşen 12 Eylül darbesinin başlangıcına kadar Türkiye Büyük Millet Meclisi'nde görev yapmış 4 milletvekilimiz şunlardır: Cumhuriyet Halk Partisi (CHP)’den Kemal TABAK ve Ramazan YILDIRIM, Adalet Partisi (AP)’den Halil AĞAR, Millî Selamet Partisi (MSP)’den Abdurrahman ÜNSAL’dir. Fark edildiği gibi 15. Dönem ile 16. Dönem milletvekilleri aynı partilerden aynı kişilerdir.
TBMM’nin 17. Döneminde, yani 24 Kasım 1983 - 16 Ekim 1987 tarihlerinde, 12 Eylül 1980 darbesi'nden sonra yapılan ilk seçim olarak önem arz eden bu seçim sonucunda seçilen milletvekillerimiz şunlardır: Türk siyasetinde ilk kez sahneye çıkan Anavatan Partisi (ANAP)’den Arif AĞAOĞLU ve Mehmet DELİCEOĞLU, Halkçı Parti (HP)’den Ahmet Sırrı ÖZBEK, Milliyetçi Demokrasi Partisi (MDP)’den Mehmet Arif ATALAY vekil olarak görev yapmıştır.
TBMM’nin 18. döneminde, yani 14 Aralık 1987 - 1 Eylül 1991 tarihleri arasında seçilen ve 1987'de göreve başlayan milletvekillerimiz şunlardır: Bu seçimde Anavatan Partisi (ANAP)’nin ildeki tüm adayları seçimi kazanarak birinci parti olmuştur. Bu dönemde 4 milletvekilinin 4’ünü ANAP almıştır. Bu adaylar Arif AĞAOĞLU, Zeynel ASLAN, Mehmet DELİCEOĞLU, Abdurrahman KARAMAN’dır.
TBMM’nin 19. Döneminde, yani 14 Kasım 1991 - 4 Aralık 1995 yılları arasında, 1991 genel seçimleri olarak bilinen seçimde Adıyaman’da milletvekili olan 4 kişi şunlardır: Celal KÜRKOĞLU, Kemal TABAK, Abuzer TANRIVERDİ, Mahmut KILINÇ; hepsi Sosyal Demokrat Halkçı Parti (SDHP)’den seçilmiştir.
TBMM’nin 20. Döneminde, tarih olarak 8 Ocak 1996 - 25 Mart 1999 tarihlerinde ilimiz Adıyaman’ın seçilen milletvekilleri, 1995 genel seçimleri olarak bilinen seçimde Refah Partisi, Anavatan Partisi ve Doğru Yol Partisi'nden aday çıkarıp kazandıran 4 milletvekilinden oluşmuştur. Bu vekiller şunlardır: Ahmet ÇELİK Refah Partisi (RP)’nden, Celal TOPKAN Cumhuriyet Halk Partisi (CHP)’den, Mahmut BOZKURT Anavatan Partisi (ANAP)’nden, Mahmut Nedim BİLGİÇ Doğru Yol Partisi (DYP)’nden seçilmişlerdir.
TBMM’nin 21. Döneminde, yani 2 Mayıs 1999 - 1 Ekim 2002 yılları arasında Adıyaman’dan 6 aday milletvekili olmuştur. Bu kişiler şunlardır: Dengir Mir Mehmet FIRAT ve Mahmut GÖKSU Fazilet Partisi (FP)’nden, Mehmet ÖZYOL Fazilet Partisi (FP)’nden, Mahmut BOZKURT Anavatan Partisi (ANAP)’nden, Mahmut Nedim BİLGİÇ Doğru Yol Partisi (DYP)’nden, Hasari GÜLER Milliyetçi Hareket Partisi (MHP)’nden vekil olarak seçilmişlerdir.
TBMM’nin 22. Döneminde (14 Kasım 2002 - 3 Haziran 2007) Adıyaman milletvekilleri olarak seçilen kişilerden 4’ü Adalet ve Kalkınma Partisi'nden, 1’i de Cumhuriyet Halk Partisi (CHP)’den seçilmiştir. Bu kişiler: Mahmut GÖKSU, Fehmi Hüsrev KUTLU, Mehmet ÖZYOL ve Ahmet Faruk ÜNSAL Adalet ve Kalkınma Partisi'nden; Şevket GÜRSOY Cumhuriyet Halk Partisi (CHP)’den seçilmişlerdir.
TBMM’nin 23. Döneminde (2007-2011) Adıyaman milletvekilleri olarak görev yapanlar, Temmuz 2007'de yapılan seçimler sonucunda 5 milletvekilinin tamamı Adalet ve Kalkınma Partisi'nden seçilmiştir. Bu dönemin ilimizi mecliste temsil eden milletvekilleri şunlardır: Ahmet AYDIN, Mehmet ERDOĞAN, Fehmi Hüsrev KUTLU, Mustafa ERGEN ve Şevket GÜRSOY.
TBMM’nin 24. Döneminde (2011-2015) ve 12 Haziran 2011 tarihinde gerçekleşen genel seçimlerin sonucunda Adıyaman ilinden Adalet ve Kalkınma Partisi'nden 4 isim, Cumhuriyet Halk Partisi (CHP)’den 1 isim meclise girmiştir. Bu tarihler arasında Adıyaman ilini Ankara’da mecliste temsil eden milletvekilleri şunlardır: Ahmet AYDIN, Mehmet METİNER, Muhammed Murtaza YETİŞ, Mehmet ERDOĞAN (Adalet ve Kalkınma Partisi), Salih FIRAT (Cumhuriyet Halk Partisi - CHP).
TBMM’nin 25. Dönemi için (7 Haziran 2015 - 1 Ekim 2015 dönemleri) 7 Haziran 2015'te yapılan genel seçimler sonuçlarına göre Adalet ve Kalkınma Partisi’nden 4 isim, Halkların Demokratik Partisi (HDP)’nden 1 kişi milletvekili olmuştur. Adalet ve Kalkınma Partisi’nden Ahmet AYDIN, Adnan BOYNUKARA, İbrahim Halil FIRAT ve Salih FIRAT; Halkların Demokratik Partisi (HDP)’nden Behçet YILDIRIM vekil olmuştur.
TBMM’nin 26. Döneminde, yani 17 Kasım 2015 – 16 Mayıs 2018 tarihlerinde, 1 Kasım 2015'te yapılan genel seçimlerin sonucunda Adıyaman’da Adalet ve Kalkınma Partisi'nden 4, Halkların Demokratik Partisi (HDP)’nden 1 isim vekil olmuştur. Görüldüğü gibi 25. Dönem ile 26. Dönemi benzer bir seçim sonucu doğurmuştur. Bu dönemin milletvekilleri şunlardır: Ahmet AYDIN, Adnan BOYNUKARA, İbrahim Halil FIRAT, Salih FIRAT (Adalet ve Kalkınma Partisi’nden), Behçet YILDIRIM (Halkların Demokratik Partisi - HDP’den) vekil olarak bu şehri Ankara’da temsil etmişlerdir.
TBMM’nin 27. Dönemi olan ve 2018-2023 yılları arasında devam eden dönemde, 2018 genel seçimleri sonucunda Adıyaman’da 5 milletvekili çıkmıştır. Bunların 4’ü Adalet ve Kalkınma Partisi’nden, 1’i de Cumhuriyet Halk Partisi (CHP)’den milletvekili olmuştur. Bu kişiler 27. Dönem Adıyaman ili milletvekilleri olarak listelenmiştir: Ahmet AYDIN, İbrahim Halil FIRAT, Muhammed Fatih TOPRAK, Yakup TAŞ (Adalet ve Kalkınma Partisi’nden) ve Abdurrahman TUTDERE (CHP’den) seçilmişlerdir.
14 Mayıs 2023 tarihindeki TBMM’nin 28. Dönem Adıyaman milletvekillerinden oluşan kontenjanın 4'ünü Adalet ve Kalkınma Partisi, 1'i de Cumhuriyet Halk Partisi (CHP) alarak toplamda 5 kişi meclise girmiştir. Bu kişiler şunlardır: İshak ŞAN, Mustafa ALKAYIŞ, Hüseyin ÖZHAN ve Resul KURT (Adalet ve Kalkınma Partisi’nden), Abdurrahman TUTDERE (Cumhuriyet Halk Partisi - CHP)’den seçilerek milletvekili olmuşlardır.
Yukarıdaki bilgilerden anlaşılıyor ki Adıyaman'ın 1954 yılında il statüsü kazanmasından bu yana TBMM'de temsil edilen milletvekili sayısı dönemlere göre değişiklik göstermekle birlikte genel olarak 4 ile 5 kişi seçilmiştir. Böylece 1957 genel seçiminden günümüze kadar geçen bu sürede takriben 70-80 civarında kişi milletvekilliği yapmıştır.
Peki bu seçilmişler şu ana kadar bu şehre ne hizmet etmişler? Onun özeleştirisinin vakti geldi de geçti! Bu tarlada, bu arenada yıllarca at koşuşturanlar, elindeki kara sabanla boş gelmişler, boş gitmişler ve tekrar gelenler olmuş; kısır döngü öylece devam etmiş. Bu vilayet — ki ona kıraç, kara, kuru ve sahipsiz ve o kadar da verimli bir siyasi tarla olarak görüyorum — yıllarca ihmalin alasını görmüş.
Bu siyasi tarladan ürün, mahsul almak istiyorsak dürüst, cefakar, şeffaf siyasetçi yetiştirmeliyiz. Böylece bu vilayeti kurtarmak istiyorsak bu tarlaya dadanan süne zararlısı tüm böcekleri toplumun erdemli iradesiyle arındırmalıyız, ayıklamalıyız. Bu siyasi tarladaki zararlı otları kökünden yakıp ilaçlayarak temizlemeliyiz; eğer süt çoktan bozulmuşsa bozuk süt ile aslan sütü mayalanmaz. Bu şehrin mayasını yakalayacak süt gibi temiz insanlara ihtiyacımız var. İcraat, icraat, icraat! diye haykıran insanlara ihtiyacımız var. Genç ,danamik ve şeffaf kişlere ihtiyacımız var.
Bu şehrin tertemiz gençlerinin istikbalini ve hayallerini çalan, kadim şehrin zamanını çalan insanlardan kurtulmanın çaresini inşa etmeliyiz. Bu kadim vilayet bu basiretsizlikten kurtulmadan nasırlaşmış, kangrenleşmiş sorunlardan kurtulamaz.Bu vilayet her konuda her alanda her sahada geride.Bu il yıllarca zaman kaybetmiş yerinde durmuş saymış saymış kısır döngüsünü kendine kader sanmış.
Sorarım sana ey mebus! Bu tarlaya gelmişsin. Eline orak almışın tarlanın başında durmuşsun. Ne ektin ki ne biçeceksin? Hani mahsul, hani icraat, hani projeler; lakin ambar bomboş… Hani hizmet, hani kalkınma? 18. döneminden 27. döneme kadar bizi ekmişsin... Vesselam.
Alirıza ŞABAŞ